5 juli 1963

Het gaat niet goed tussen de twee molochen van het communisme. China heeft geprobeerd in Rusland anti-Russische pamfletten te ver-spreiden. Daarin worden de Russen ervan beschuldigd niet marxis-tisch genoeg te zijn. Dat vond men in Moskou niet fijn. Vijf Chinese diplomaten en studenten werden het land uitgezet. De zeven man tellende delegatie uit Peking die juist naar Rusland was gekomen om de ideologische verschillen bij te leggen zal het niet makkelijk hebben. De destalinisatie in Rusland kan niet de goedkeuring van de Chinese communistische partij wegdragen. De tsaar is al wel weg, maar de keizer nog niet, zou ik zeggen.

4 november 1956

De communisten hebben hun kans om ooit nog eens als fatsoenlijke mensen door het leven te gaan verspeeld. Je kunt op het einde van de communistische partijen, hier, maar ook daar, wachten. Niemand, hoe arm ook, zal nog langer iets met dergelijke lieden te maken willen hebben. Ze weten het altijd beter, zijn ondemocratisch - willen ook niet democratisch zijn - en lopen over de belangen van het volk heen. In het stalinisme komt het probleem van de vertegenwoordigers en de vertegenwoordigden het pregnantst tot zijn uitdrukking: het volk moet zijn muil houden, want het is dom. Het communisme kan niet gedestaliniseerd worden, omdat het met het stalinisme samenvalt. Dat is de intrieste conclusie uit 10 dagen Hongaarse opstand.

29 juni 1956

Het blijft rommelen in het oosten. Nu is er een opstand in Polen. Blijkbaar is het volk daar minder overtuigd communist dan de lei-ders.

In Poznan brak onverwacht een staking uit die zich in korte tijd ont-wikkelde tot een betoging van duizenden mensen. Ze protesteerden tegen het lage levenspeil. De gevangenis en verschillende overheids-gebouwen werden aangevallen. Er zijn pantserwagens, tanks en mili-tairen met mitrailleurs op straat en er zijn al verscheidene doden ge-vallen.

Blijkbaar is de wanhoop zo groot dat men ondanks de geringe kans op succes en de risico's toch in opstand durft te komen. Zoals altijd krij-gen buitenlandse imperialisten (bedenk maar wat) de schuld. Dat krijg je als politiek plaats maakt voor bureaucratie.

17 maart 1956

Wat iedereen al lang wist, is nu ook doorgedrongen tot de leiders van de Communistische Partij van Rusland. Stalin was geen haar beter dan de ergste der Russische tsaren.

Kroetsjef heeft, op het congres waar ik je onlangs over berichtte, gemeld, dat onder Stalin massamoord en marteling aan de orde van de dag waren. En niet alleen in de jaren dertig. Juist de laatste jaren werd het leven in Rusland beheerst door verdachtmakingen, vrees en terreur.

In een poging de cultus rond Stalin te breken stelde Kroetsjef dat Va-dertje Rusland beheerst werd door een mengsel van vervolgings- en hoogmoedswaanzin. Er volgden wat sappige voorbeelden.

In Stalins tuin stonden talloze borstbeelden van hemzelf en hij keek bij voorkeur naar een film uit 1919 waarin hij zelf voorkomt staande op een pantserwagen terwijl de kogels hem om de oren suizen en hij met een zwaard zwaait. Stalins biografie zou door het staatshoofd zelf nog wat opgefraaid zijn: zo noemt hij zichzelf de 'waarlijke leider van de arbeiders' en 'een verlegen en bescheiden persoon'.

Om het Russische volk niet te schokken is Kroetsjefs rede niet in zijn geheel gepubliceerd; men zal geleidelijk kond gaan doen van Stalins wandaden. Ik persoonlijk kan me niet voorstellen dat niet iedereen daar van wist, maar ja, ik ziet hier in Winschoten, niet in Novosibirsk.

Tenslotte nog een verrassend bericht uit Moskou. Het testament van Lenin, die het geluk had zo vroeg te sterven dat hij zich niet meer tot een dictator kon ontwikkelen, zal gepubliceerd worden. Het sensatio-nele hieraan is, hoewel nu volkomen van belang gespeend, dat hij toentertijd aangeraden heeft Stalin als secretaris-generaal van de partij te wippen.

De fouten van het communisme zitten echter dieper dan in de per-soon van de partijleider. Blijkbaar moet er een spanning bestaan tussen dat wat de partij of de staat als rationeel ziet, en dat wat het volk ervan denkt. Wie over het volk beschikt zal eindigen in terreur, wie afscheid neemt van het idee van een rationeel bestuur, zal eindi-gen in chaos. Er is geen formule te geven voor de verhouding tussen democratie en rationaliteit. Ze vallen niet samen, maar sluiten elkaar ook niet uit. Misschien is er een proces gaande waarbij het volk ratio-neler wordt, en dus ook de individuen, waardoor er meer ruimte komt voor democratie. Dat opvoeding en onderwijs in een dergelijk pro-ces een grote rol spelen, spreekt vanzelf.

2 juli 1951

De Socialistische Internationale is weer opgericht. Men heeft het tellen nu maar achterwege gelaten. De eerste was met Marx e.c.; de tweede met Kautsky, de derde was die van de Communisten, de vier-de die van Trotsky. Ik kan met niet meer herinneren of er na de eerste wereldoorlog nog een sociaal-democratische Internationale was, maar volgens de krant is zoiets tijdens de tweede wereldoorlog verdwenen.

De (nieuwe) Socialistische Internationale is tegen kapitalisme en com-munisme. Het communisme werd veroordeeld als het instrument van een bepaalde imperialistische staat die overal waar het optreedt de vrijheid in de weg staat.

De beginselverklaring heeft heldere doelstellingen (een stelsel van sociale rechtvaardigheid, betere levensomstandigheden, vrijheid en wereldvrede), maar de manier waarop men die wil bereiken is ondui-delijk. Men is tegen de klassenstrijd, maar wil toch de uitbuiting te lijf gaan. Men mag aan Marx vasthouden, maar een christelijk socialisme wordt ook niet afgewezen. Blijkbaar gaat de eenheid boven alles.

Toch is de analyse juist: hoewel de wereld voldoende bronnen bezit om iedereen een behoorlijk levenspeil te verschaffen, is het kapita-lisme niet in staat de noodzakelijk behoeften van de wereldbevolking te bevredigen. We hebben gelijk, maar krijgen we dat ook? Overigens is de beginselverklaring nog niet aangenomen.