17 juni 1958

Wij wisten van niks, maar in Hongarije had men blijkbaar Imre Nagy voor de rechtbank gesleept. Hij is reeds veroordeeld en vermoord. Beroep tegen het vonnis was niet mogelijk.

24 oktober 1957

Hongaars grapje: de Spoetnik is in de V.S. geland en heeft politiek asiel gevraagd.

29 december 1956

Het wordt rustiger in Hongarije. Het was na het Russische ingrijpen ook een hopeloze zaak geworden. Aan dode helden heeft niemand iets.

Ondertussen hebben Japanse krijgsgevangenen die door de Russen vrijgelaten zijn om plaats te maken voor Hongaren, gemeld dat er in Siberië meer dan 1 miljoen mensen gevangen zitten. Zij moeten wer-ken in uranium-, goud-, chroom- en mangaanmijnen. Terwijl de tem-peraturen 's winters onder de vijftig graden onder nul zakken, krijgen ze niet veel anders te eten dan havermout. Tallozen sterven door ondervoeding. Primitieve accumulatie noemde Marx dat. En die Rus-sen zullen de Hongaren hun zaakjes zelf laten opknappen?

18 december 1956

De Hongaren schijnen eindelijk gebroken te zijn. Ze gaan weer aan het werk, al is er bijna niets te doen: er is namelijk geen kolen om de machines te laten draaien. De geheime politie is natuurlijk actief in de weer en heeft leiders van de arbeidersraden gearresteerd. Aan de andere kant zijn Geroe en vader en zoon Vargas, die door de opstandelingen gedood zouden zijn, weer te voorschijn gekomen. Waar komen toch die berichten vandaan?

12 december 1956

Het lijkt wel of ze in Hongarije nog eens weer opnieuw beginnen. Er is sprake van een algehele staking. Er zou een veldslag woeden tussen Russische troepen en duizenden opstandigen in de buurt van Pecs, waar kolen- en uraniummijnen zijn. Waarschijnlijk laten de Russen het idee varen dat de Hongaarse regering het met een beetje steun zelf op zal lossen varen, en gaan ze massief ingrijpen. Op het bezit van wapens volgt nu onmiddellijk een doodvonnis en ook andere vergrijpen worden zwaar gestraft.

10 december 1956

Blijkbaar is een militaire bezetting niet genoeg om de Hongaren te breken. De demonstraties, de voortgaande activiteiten van de arbei-dersraden en de voortdurende stakingen hebben Kadar nu gedwon-gen officieel de staat van beleg af te kondigen, de arbeidersraden te verbieden en speciale krijgsraden (zonder mogelijkheid tot hoger beroep) in te stellen.

24 november 1956

Een voetnoot bij de Hongaarse opstand. Imre Nagy, die met een aantal andere opstandigen na de ambassade van Zuid-Slavië was gevlucht (in dat land is Tito aan de macht die een andere vorm van communisme voorstaat dan Stalin en Kroetsjef), heeft een vrijgeleide gekregen van de nieuwe Hongaarse (en naar men mag veronderstel-len: door de Russen gesteunde) regering, is onderweg naar zijn huis door de Russische veiligheidspolitie opgepakt en naar Roemenië gebracht. Radio Boedapest probeerde het nog met een leugen te bedekken, Nagy zou Roemenië als land van zijn voorkeur hebben opgegeven, maar lang hield die onzin niet stand. De regering van Kadar heeft gewoon geen fluit te zeggen in Hongarije en haar woord is geen cent waard.
Over het lot van Nagy hoef je je geen illusies te maken: die wordt vermoord na een zgn. proces. Of het nu 1936 is of 1956, de juridische illusie heeft de Russen nog steeds in hun greep. Blijkbaar hebben ze er behoefte aan hun barbaarse politiek van een formeel lintje te voor-zien. Klootzakken.

Er zouden nog steeds arbeidersraden actief zijn. In ieder geval wordt er nog gestaakt. De communisten denken dat de komst van de winter de mensen zal dwingen weer aan het werk te gaan, omdat ze anders geen geld hebben voor brandstof en voedsel. Duizenden Hongaren zijn naar het westen gevlucht, tot aan Winschoten aan toe. Nog meer zijn door de Russen gedeporteerd naar het oosten.

4 november 1956

De communisten hebben hun kans om ooit nog eens als fatsoenlijke mensen door het leven te gaan verspeeld. Je kunt op het einde van de communistische partijen, hier, maar ook daar, wachten. Niemand, hoe arm ook, zal nog langer iets met dergelijke lieden te maken willen hebben. Ze weten het altijd beter, zijn ondemocratisch - willen ook niet democratisch zijn - en lopen over de belangen van het volk heen. In het stalinisme komt het probleem van de vertegenwoordigers en de vertegenwoordigden het pregnantst tot zijn uitdrukking: het volk moet zijn muil houden, want het is dom. Het communisme kan niet gedestaliniseerd worden, omdat het met het stalinisme samenvalt. Dat is de intrieste conclusie uit 10 dagen Hongaarse opstand.

2 november 1956

De Russen zijn bezig Boedapest in te sluiten. Er worden extra pant-serdivisies uit Roemenië en Tsjecho-Slowakije aangevoerd en talloze tanks, vrachtwagens en kanonnen rijden op de wegen richting hoofd-stad. Het vliegveld is door de Russen bezet.

Nagy heeft geprotesteerd bij Moskou omdat de afspraak zou zijn gemaakt dat er geen offensieve troepenbewegingen zouden zijn. Ook zouden er geen nieuwe troepen worden aangevoerd. Daarnaast heeft hij de Russische ambassade gemeld dat Hongarije zich terug trekt uit het Warschaupact en dat hij de VN zal vragen om steun.

China heeft gemeld dat het de opstandelingen steunt. De Hongaarse communisten hebben inmiddels een nieuwe partij opgericht: de So-cialistische Arbeiderspartij. In het bestuur zitten onder andere Imre Nagy, George Lukács, Zoltan Szonta en Janos Kadar.

De opstandelingen in Gyoer blijven ondertussen Nagy aanvallen. Op die manier komt men er wel.

1 november 1956

Onduidelijkheid heerst in Hongarije. Er is sprake van een impasse. De krachten worden herordend, de vrede is bedrieglijk. De Hongaren willen uit het Warschaupact stappen en een neutrale positie gaan in-nemen in Europa. De Russische troepen lijken zich terug te trekken uit Boedapest, maar het kan ook, en dat lijkt me meer waarschijnlijk, dat ze aan het hergroeperen zijn. Waarom zouden de Russen een land dat in hun machtssfeer ligt laten gaan? Ze lopen blijkbaar met hun militaire acties geen risico's, behalve dan negatieve praatjes bij de Verenigde Naties. Nagy juicht: ik denk dat hij weet dat hij te vroeg is. Maar er is geen weg terug.

31 oktober 1956

Je weet niet of je de krant nog kunt geloven: leek gister het einde van de opstand zo goed als zeker, nu is er weer sprake van een wapen-stilstand waarbij aan vele eisen van de opstandelingen zal worden tegemoet gekomen.
Nagy heeft vrije verkiezingen beloofd en de vorming van een coalitie-regering. Er is een kernkabinet gevormd waarin plaats hebben: Tildy (president voordat de communisten de macht grepen), Kovacs (de vroegere secretaris-generaal van de partij van grondbezitters, Kar-dar (secretaris communistische partij), Losonczky (voormalig onder-staatssecretaris onder Nagy) en een niet nader genoemde sociaal-de-mocraat.
De Russische troepen zijn bezig zich terug te trekken uit Boedapest. De Hongaarse luchtmacht zou gedreigd hebben de Russen in de hoofdstad met vliegtuigen aan te vallen. De verliezen aan mensen-levens zijn gigantisch: 13000 Hongaren, 2500 Russen.
Nagy heeft overigens ontkend dat hij de Russen te hulp zou hebben geroepen. Niet hij, maar voormalig partijsecretaris Geroe en de vroe-gere premier Hegedues zouden dat hebben gedaan. Beiden zullen hiervoor ter verantwoording worden geroepen. Blijkbaar is Geroe dus niet geëxecuteerd.
Interessant is dat de nieuwe regering de plaatselijke, autonome raden volledig erkent. Hoe die moeten samenwerken met de centrale over-heid is natuurlijk nog een vraag.
Minister Tildy kondigde aan dat de verplichte levering van landbouw-producten aan Rusland zal vervallen en dat de rechtmatige eisen van de boeren onderzocht zullen worden. Hij sprak de hoop uit dat het volk van Rusland de vrijheid van de Hongaren zou erkennen. Tevens kondigde hij aan dat de dag waarop de opstand begon voortaan een nationale feestdag zal zijn. De doden van de revolutie zullen met militaire eer worden begraven.
Laten we niet te vroeg juichen: er gaan ook geruchten dat de Russen bezig zijn het platteland te veroveren. Ze zouden ook de spoorlijn tussen Bulgarije en Hongarije hebben bezet, zonder twijfel met de bedoeling via die verbinding nieuwe troepen aan te voeren.
Achteraf lijkt het erop dat de opstand niet spontaan was, maar het resultaat van zorgvuldige voorbereiding. Er waren veel wapens in omloop, en ook beschikten de opstandigen over trucks en motoren. De ervaring die nodig is om met een geweer om te gaan hadden de mensen opgedaan in de opleiding van de communistische partij. Zo komt boontje om zijn loontje.

30 oktober 1956

Je moet zelf niet cynisch worden, maar je moet wel begrijpen wat cynisme is. Dat valt niet mee. De rebelse geest heeft zijn tijd gehad. De koude oorlog dwingt een ieder onder het juk van NAVO en War-schaupact. De Russen laten het Hongaarse platteland zoveel mogelijk met rust, en concentreren zich op Boedapest. De veiligheidspolitie voert de strijd met de opstandelingen en hoopt dat de laatsten daar-bij al hun munitie verspelen en uiteindelijk zullen moeten opgeven. Dan kunnen de Russische troepen, die naar het schijnt rondom de stad liggen, binnentrekken en de stad bezetten. Dat moment komt er aan, want de opstand heeft zich moeten terugtrekken op een beperkt aantal wijken van de stad.

29 oktober 1956

Nagy heeft een staakt-het-vuren afgekondigd. Hij zou met de Russi-sche bevelhebber hebben afgesproken dat deze zijn troepen onmid-dellijk uit Boedapest terug trekt. Verder wil de Hongaarse premier dat alle Russische soldaten uit Hongarije verdwijnen. Tenslotte wil hij de geheime staatspolitie ontbinden en vervangen door een regulier politiekorps.
Er is inmiddels ook een nieuwe regering: 15 vooraanstaande commu-nisten zijn vervangen door meer neutrale personen. Op 1 na allemaal wel lid van de communistische partij: op Landbouw is de leider van de boerenpartij gekomen.
Nagy zou met zijn maatregelen hebben toegegeven aan eisen van een tegenregering in Gyoer: deze had gedreigd met een aanval vanuit het westen van Hongarije op Boedapest als de Russen niet zouden wor-den weggestuurd. Wat Nagy met de andere eisen van de tegenrege-ring (binnen twee maanden vrije verkiezingen; de vrijheid om zelf politieke partijen op te richten; een democratie naar westelijk model; opzegging van het lidmaatschap van het Warschau-pact, op basis waarvan de Russen hebben kunnen ingrijpen) heeft gedaan is niet bekend.
In Boedapest zouden tot nu toe 7000 doden zijn gevallen; de opstan-delingen hebben ex-partij-secretaris Geroe gefusilleerd net als de vroegere minister van defensie Farkas en zijn zoon.
Het volgende verhaal uit de grensplaats Magyrovar maakt duidelijk waarom men zo hard met tegenstanders omgaat. In die plaats ging een betoging met de Hongaarse vlag naar de plaatselijke kazerne en eiste verwijdering van communistische symbolen. De dienstdoende officier kwam naar buiten en zijn gedrag suggereerde dat men aan de eisen tegemoet zou komen. Een demonstrante kuste hem. Toen de demonstranten dichterbij kwamen, verschenen er twintig veiligheids-agenten en nadat de officier een handgranaat in de menigte had ge-gooid schoten zij met scherp op de groep: 50 doden, 40 mensen overleden later en bijna 200 gewonden. De volgende dag kwam de bevolking bewapend in opstand en werden de officier en 1 van zijn mensen opgehangen.
In Oost-Duitsland wordt gedemonstreerd tegen Ulbricht, in Polen is niet alleen minister van defensie Rokossovsky ontslagen, maar ook talloze hoge partijfunctionarissen zijn uit hun functies ontheven om-dat ze zich verzetten tegen de pogingen tot democratisering. In de vakbonden zijn zuiveringen doorgevoerd.
In Winschoten zijn er plannen om in de Langestraat eenrichtings-verkeer in te voeren. Niet overbodig met het groeiende autoverkeer en de middeleeuwse breedte van die straat.
Zo gebeurt er overal wat.

27 oktober 1956

De opstand in Hongarije gaat gewoon door. Er zijn berichten dat het hele westen van het land in handen is van de opstandelingen. De re-gering van Nagy heeft beloofd dat als de gevechten ophouden er een nieuwe regering komt (zonder communisten) en arbeidersraden om plannen voor loonsverhogingen uit te werken.
Bovendien is bekend gemaakt dat degenen die voor tien uur de wa-pens neerleggen niet zullen worden vervolgd. Dit decreet vervangt een eerdere waarin een ieder die bewapend rondloopt gedreigd werd met standrechtelijke executie.

Er zou in Boedapest sprake zijn van veel slachtoffers, zowel onder de Hongaren als onder de Russen. Er zijn sluipschutters actief die elke Rus die in het vizier komt doden; talloze mensen zijn aan lantaarnpa-len en vlaggenmasten opgehangen, zowel opstandelingen als Russen. Groepen mensen worden standrechtelijk geëxecuteerd; gevangen ge-nomen Hongaren zijn uit de vierde verdieping van het gebouw van het radiostation gegooid. In de straten van Boedapest staan twaalf uitgebrande Sovjettanks.

De regering heeft overleg gevoerd met een delegatie van Hongaarse arbeiders en beloofd dat de Russen voor 1 januari 1957 vertrokken zullen zijn. Bovendien heeft hij nog 20 andere eisen ingewilligd, maar de krant weet niet welke. Wat er echt gebeurt in Boedapest weet ei-genlijk niemand.

26 oktober 1956

Ik zit hier in het rustige Winschoten, terwijl daar in Boedapest geschiedenis wordt geschreven. Nagy is aangetreden als premier en heeft volgens de Hongaarse radio aangegeven rekening te willen houden met de wensen van het 'publiek'.
Radio Boedapest verdween na een nieuwsbulletin plotseling uit de lucht. Ik geloof niet meer dat Nagy de Russen heeft binnen gehaald. De eerste secretaris van de communistische partij, Geroe, is vervan-gen door Kadar, die om politieke redenen vijf jaar gevangen heeft gezeten. Dat laatste is altijd een goed teken.

De opstand is nog niet bedwongen en de radio maant de mensen thuis te blijven, dus ook niet naar het heilige werk te gaan. Inmiddels zijn er meer berichten dat ook arbeiders en soldaten (zelfs Russen) de op-stand steunen.

Nagy wil met de Russen onderhandelen over het terugtrekken van hun troepen. Hij zou de Hongaars-Russische betrekkingen bij willen stellen op basis van gelijkheid en nationale onafhankelijkheid. Hij be-loofde dat opstandigen die de wapens neerleggen edelmoedig beoor-deeld zullen worden en dat, als alles weer rustig is, de regering zal komen met een hervormingsprogramma. Tot nog toe heeft dat geen effect gehad.

In Polen is alles weer rustig.

25 oktober 1956

Niet in Polen, maar in Hongarije is de vlam in de plan geslagen. Studenten en arbeiders hebben een gewapende opstand ontketend waarbij ze, naar verluid, gesteund worden door Hongaarse soldaten die oogluikend toestaan dat de opstandigen munitie toegevoerd krijgen. In veel Hongaarse steden zijn ongeregeldheden, terwijl in Boedapest sprake is van een daadwerkelijke poging tot revolutie.
De kern van het gewapend verzet bevindt zich in de wijk waar de regerings- en zakengebouwen staan: Pest. Volgens de berichten heeft Nagy de hulp van Russische troepen ingeroepen, maar het komt mij voor dat deze ook zonder zo'n oproep wel in actie zouden zijn gekomen. Er wordt gebruik gemaakt van tanks, pantsergeschut en straaljagers. Je ziet, men laat niets aan het toeval over.
Het zal je dan ook niet verbazen dat de belangrijkste eis van de revolutionairen "Weg met de Russische troepen" is. Om de schrik er goed in te krijgen zal men deze keer, anders dan toen in Berlijn, wel flink wat mensen over de kling jagen. Volgens de krant zijn er al honderden doden.
Ook in Polen wordt weer flink gedemonstreerd: veiligheidspolitie in burger heeft in Warschau geprobeerd een demonstratie uit elkaar te slaan. Gomoelka heeft de bevolking gevraagd geen massabijeenkom-sten en demonstraties meer te houden. Hij kondigde aan dat de Russische troepen binnen twee dagen naar hun bases zullen terugke-ren, maar stelde ook dat de NAVO en de herbewapening van Duits-land de aanwezigheid van Russische troepen in Polen noodzakelijk maakt. De koude oorlog dwingt iedereen in het keurslijf van "wij en zij" (en daar bedoel ik niet mee: armen en rijken, want die verdeling loopt door alle landen, kapitalistisch of communistisch, heen. Wat dat aangaat is er weinig veranderd).

24 oktober 1956

Kroetsjef heeft toegezegd dat de Russische troepenbewegingen in Polen zullen ophouden en dat de oorlogsschepen uit de Poolse wateren worden terug getrokken. Daarmee heeft hij voldaan aan de voorwaarden die Gomoelka had gesteld voor een gesprek.

Ondertussen vinden in diverse steden anti-Russische rellen plaats. Er zijn ruiten ingegooid bij Russische gebouwen, en het ontslag van mi-nister van defensie Rokossovski werd geëist. In Warschau staan vele groepen mensen op straat te discussiëren, en allerwegen wordt ge-vraagd om eerherstel van degenen die in het verleden op valse gronden vervolgd zijn.
Ook in Hongarije broeit het. Daar wordt door studenten gedemon-streerd. Zij eisen de terugkeer van Imre Nagy als leider van de partij en van de regering. Leden van de veiligheidsdienst zouden gepro-beerd hebben de demonstratie te verhinderen, waarbij gewonden zijn gevallen. Nagy is ondertussen weer benoemd in het centraal comité en in het politieke bureau van de communistische partij. Deze organisaties hebben beide zijn benoeming tot premier aanbevolen. Nagy is een omstreden figuur in de communistische wereld, omdat hij de productie van de zware industrie ondergeschikt acht aan de productie van consumptiegoederen. Dus ook in Hongarije gaat het erom spannen.
Het kan zijn dat Gomoelka en Nagy gedwongen worden hun ideeën te laten voor wat ze zijn en over te gaan tot de orde van de dag. Uit het westen hoeven ze denk ik geen steun te verwachten omdat het risico van een kernoorlog te groot is. De Polen en Hongaren, en misschien ook wel de Russen, zijn dus afhankelijk van de mate waarin Kroetsjef echt anti-Stalinistisch is of, misschien, van de mate waarin het Rus-sische leger bereid is Oost-Europa te laten gaan. Als je dat laatste als criterium houdt, wat me wel reëel lijkt, dan maken Polen en Honga-rije weinig kans. Maar we zullen zien.

15 oktober 1956

Terwijl de de-stalinisatie overal doorzet (in Hongarije is in juli Rakosi afgezet, is de in '49 opgehangen Rajk gerehabiliteerd en opnieuw begraven en is oud-premier Nagy die in '55 in ongenade viel opnieuw toegelaten tot de communistische partij), wil Paul de Groot toch graag de kleine Stalin van Nederland blijven. Vanuit de overtuiging dat de geschiedenis de communisten altijd gelijk geeft, wist hij al draaiend Stalin tegelijkertijd te verheerlijken en af te vallen. De taal is geduldig. De mensen gelukkig niet.
Even wat citaten: "Voor ons is Stalin niets anders dan de verper-soonlijking van het Sovjetvolk en het internationale communisme geweest. Wij hebben geen reden om ons verleden te verloochenen. Wij hebben alle reden om daar trots op te zijn en dat zijn we dan ook. De fouten in de Sovjet-Unie, die terecht bekritiseerd zijn, behoren thans tot het verleden. Wij hebben hierover nu voldoende gekriti-seerd en stellen voor er nu een streep onder te zetten. Wij zullen wel voortgaan met de kritische bestudering van allerlei vraagstukken die door het 20-ste congres in de Sovjet-Unie zijn opgeworpen."
De enige conclusie die na zo'n lange periode van Stalinisme kan wor-den getrokken, namelijk dat een volledig gebrek aan democratie leidt tot een steeds waanzinniger wordende dictatuur, wordt door De Groot ontweken, omdat hij alles reduceert tot historische processen. Het leerstuk van het democratisch centralisme kan daarom blijven gelden: "In de discussie hebben sommige partijgenoten foutieve me-ningen naar voren gebracht, die in hoofdzaak neerkwamen op een terugwijken voor de druk van de tegenstanders, een toegeven aan defaitisme en een afbuigen naar sociaal-democratische opvattingen. Wij zulllen deze meningen afwijzen en zullen dat ook ook verder moe-ten doen. ... Degenen die van de marxistisch-leninistische beginselen afgeweken zijn, moeten we helpen die beginselen beter te begrijpen."
En De Groot is niet de enige stalinist. Henk Hoekstra hield een roe-rend pleidooi voor tweerichtingsverkeer in de partij: niet alleen moet het bestuur laten weten wat zij van de leden verlangt, de leden moe-ten ook laten weten wat het bestuur moet doen. Hij vond dat de afde-lingen meer initiatieven zouden moeten kunnen nemen.
Maar ook Hoekstra komt niet verder dan mooie praatjes. Bij de bespreking van de staking in de grafische industrie bleek weer eens dat de communistische partij bestaat uit een merkwaardig soort schoolmeesters die de leden wel eens zullen uitleggen hoe de wereld in elkaar zit. "Er waren arbeiders en ook partijgenoten, die van me-ning waren dat onze krant niet moest verschijnen. In de discussie werd onze krant op 1 hoop gegooid met andere kranten. Buiten be-schouwing werd gelaten dat De Waarheid een onmisbaar wapen is in de handen van de arbeidersklasse." Met zo'n mentaliteit kan de CPN alleen maar ten onder gaan. Hoe belangrijk ze verder ook is om de PvdA aan de linkerkant te houden.