5 juli 1963

Het gaat niet goed tussen de twee molochen van het communisme. China heeft geprobeerd in Rusland anti-Russische pamfletten te ver-spreiden. Daarin worden de Russen ervan beschuldigd niet marxis-tisch genoeg te zijn. Dat vond men in Moskou niet fijn. Vijf Chinese diplomaten en studenten werden het land uitgezet. De zeven man tellende delegatie uit Peking die juist naar Rusland was gekomen om de ideologische verschillen bij te leggen zal het niet makkelijk hebben. De destalinisatie in Rusland kan niet de goedkeuring van de Chinese communistische partij wegdragen. De tsaar is al wel weg, maar de keizer nog niet, zou ik zeggen.

25 oktober 1961

In een poging om hun frustraties inzake West-Berlijn om te zetten in iets negatiefs hebben de Russen weer een bovengrondse kernproef genomen. Men schat dat het om een bom van 30 megaton ging. Een dergelijk monstrum is 1500 keer zo krachtig als die van Hiroshima.

De bom is tot ontploffing gebracht boven Nova-Zembla en men verwacht dat de radio-activiteit in elk geval Scandinavië zal besmetten, maar ook nog wel verder kan komen.

De Engelse filosoof Bertrand Russell - onlangs in Engeland tot enkele weken gevangenisstraf veroordeeld wegens zijn niet nalatende acties tegen de atoombom in het algemeen - heeft in Londen een brief met een protest tegen de ontploffing afgegeven bij de Russische ambas-sade. Tot een gesprek is het niet gekomen omdat, zo zei hij, de Russen vervielen in hun vroegere geklets en propaganda.

21 april 1961

In zekere zin is Adolf Eichmann een exponent van de trias politica. Of beter, gezien het feit dat er geen onafhankelijke rechtspraak was in Nazi-Duitsland, van de duos politica. Ik maak de term maar naar analogie van tria ('drie' in het latijn).

De splitsing van de staat in wetgevende en uitvoerende macht heeft hij in zichzelf gereproduceerd. Wetgeving, in de zin van persoonlijke verantwoording, is voor hem privé. In zijn openbare bestaan behoor-de hij enkel en alleen tot de uitvoerende macht. Daarom is zijn eigen mening over zijn werk voor hem van geen belang: hij hoefde slechts de opdrachten van de wetgever uit te voeren.
Uit alles wat hij tot nu toe tijdens zijn proces heeft gezegd blijkt dat hij opgelucht was niet verantwoordelijk te hoeven zijn voor de gevol-gen van zijn werk. Toen hij van Heydrich hoorde dat Hitler de uit-roeiing van de joden had bevolen, was zijn reactie: "Zo'n wrede oplossing was nooit bij mij opgekomen."
Hij vindt zichzelf geen jodenhater of anti-semiet. Aan de vernietiging van de joden deed hij enkel mee omdat hij gehoorzaam was: "Ik nam onvrijwillig deel aan de door Hitler bevolen uitroeiing der Europese joden. Maar ik heb mijn werk gedaan omdat ik mijn hele leven aan kadaverdiscipline was gewend. (...) Sinds mijn jeugd heb ik geleerd te gehoorzamen. Bij de SS was het gehoorzaamheid zonder voorbe-houd."
Geconfronteerd met het feit dat hij er voor had gezorgd dat de uni-versiteit van Straatsburg voor rassenonderzoek skeletten aangele-verd kreeg uit Auschwitz zegt hij: "Ik zou toch vrij zijn geweest van elke verantwoordelijkheid want krachtens de eed die ik heb afgelegd was ik verplicht mijn plicht te doen en te gehoorzamen."
Eichmann is de uitvoerende macht pur sang. Hij wil niet meer zijn dan een radertje in de machine. Dat is een houding die je in elk staats-apparaat tegenkomt, ook bij ons.
Merkwaardig genoeg kunnen humanistische waarden in een staat alleen stand houden dankzij de kleine corruptie. Alleen als een ambte-naar zijn persoonlijke oordeel over concrete gevallen combineert met de regels die voor algemene gevallen zijn uitgedacht, alleen dan kan er sprake zijn van overheidshandelen dat in overeenstemming is met de menselijke waardigheid.

Dat wil niet zeggen dat alle kleine corruptie goede corruptie is. Maar zonder een dergelijk schemergebied kan geen enkele staat op een menselijke manier functioneren. Kleine corruptie schept binnen de structuren van de staat ruimte voor een menselijke samenleving. En voor de ambtenaar: persoonlijke verantwoording. En daaraan ont-brak het in nazi-Duitsland (en in Stalinistische Rusland).

Iets geheel anders. Een invasie van Cuba is door de troepen van Castro afgeslagen. Kennedy heeft een toespraak gehouden waarin hij stelt dat hij het eiland niet zomaar aan de Russen zal overlaten.

Merkwaardig is dat er op het eiland nog een Amerikaanse marine-basis is. Dat zijn zaken die ik nooit zal begrijpen. Worden wij nu verneukt, en spelen alle grote landen onder één hoedje, of durven de Cubanen die laatste paar Amerikanen niet van het eiland te gooien. Joost mag het weten.

11 januari 1958

Er is een nieuwe Nederlandse partij opgericht. Niks nieuws zul je zeggen. Maar toch wel. Het is een partij die het verdomd te kiezen tussen de Amerikanen en de Russen, een partij die een principieel pacifisme voorstaat. (Misschien iets voor Juliana). Maar het is ook een socialistische partij. Ik had er tot nu toe niets van gehoord, maar nu is professor Donkersloot overgestapt van de PvdA naar deze nieuwe partij, de PSP (Pacifistisch Socialistische Partij).

De Russen doen experimenten met bemande ruimtevaartuigen. Ze zijn blijkbaar nog niet in staat een mens een rondje om de aarde te laten draaien, maar ze zijn wel onderweg daarheen.

4 november 1957

De Russen hebben alweer een kunstmaan de ruimte ingestuurd. Deze keer bevindt zich aan boord een hondje. De kunstmaan weegt meer dan 500 kg: dat betekent dat de Spoetnik inderdaad 80 kg woog, en niet 8 kg zoals de Amerikanen dachten. Dat betekent ook dat de voorsprong van de Russen behoorlijk groot is.

Het hondje heet Koedryavka (krulhaar) en het is een Laika (Russisch voor eskimoras). Het diertje is voorzien van meetapparatuur zodat men kan vaststellen hoe het reageert op zijn tocht in het heelal. Er is sprake van straling die de capsule kan doordringen en bovendien is er in de satelliet geen zwaartekracht: het dier zweeft dus.

De Russen zijn zo tevreden over de resultaten tot nog toe dat ze denken dat een reis naar de maan tot de mogelijkheden behoort. Een raket zou in 5 dagen de afstand van 384.000 km, negen keer de omtrek van de aarde, af kunnen leggen. Het zijn klootzakken, maar ze lappen het hem toch maar.

9 oktober 1957

De satelliet is aan het dalen. Hij bevindt zich nu op 25.000 km. (Ik snap het ook niet. Eerst zat hij op 9 kilometer). Hij is gemaakt van aluminium-legeringen en heeft vier antennes. Alle meetapparatuur aan boord werkt op batterijen (later wil men rechtstreeks gebruik maken van zonnestralen), en de meetresultaten kunnen door de fre-quentie van de verzonden tonen te wijzigen als radioberichten naar de aarde gezonden.

Er wordt al gespeculeerd over bemande vluchten en de Russen zou-den van plan zijn een lanceerplatform in de ruimte te bouwen, om van daaruit raketten het heelal in te kunnen sturen. Men denkt overi-gens dat het gewicht van de satelliet een factor tien minder is dan men tot nog heeft gedacht. Dus ruim 8 kilo. Een raket die 80 kilo om-hoog kan brengen zou namelijk 80 ton moeten wegen en dat levert onoverkomelijke constructieproblemen op. De satelliet heeft ook een naam: Spoetnik ('reisgezel').

4 juli 1957

De kolder in Rusland gaat door. Stalin of geen Stalin. Molotof, Malenkof en Kaganowitsj zijn uit het partijpresidium gezet. Zij zouden afwijkende opvattingen hebben geventileerd en er afwijkende menin-gen op na houden. Daarmee zijn weer drie van Stalins naaste mede-werkers uit machtsposities verwijderd. Kroetsjef trekt langzamer-hand alle macht naar zich toe. Hij komt in een gevaarlijke luxe positie. Dat krant vraagt zich af wat hij werkelijk wil. Doet dat er toe?

17 maart 1956

Wat iedereen al lang wist, is nu ook doorgedrongen tot de leiders van de Communistische Partij van Rusland. Stalin was geen haar beter dan de ergste der Russische tsaren.

Kroetsjef heeft, op het congres waar ik je onlangs over berichtte, gemeld, dat onder Stalin massamoord en marteling aan de orde van de dag waren. En niet alleen in de jaren dertig. Juist de laatste jaren werd het leven in Rusland beheerst door verdachtmakingen, vrees en terreur.

In een poging de cultus rond Stalin te breken stelde Kroetsjef dat Va-dertje Rusland beheerst werd door een mengsel van vervolgings- en hoogmoedswaanzin. Er volgden wat sappige voorbeelden.

In Stalins tuin stonden talloze borstbeelden van hemzelf en hij keek bij voorkeur naar een film uit 1919 waarin hij zelf voorkomt staande op een pantserwagen terwijl de kogels hem om de oren suizen en hij met een zwaard zwaait. Stalins biografie zou door het staatshoofd zelf nog wat opgefraaid zijn: zo noemt hij zichzelf de 'waarlijke leider van de arbeiders' en 'een verlegen en bescheiden persoon'.

Om het Russische volk niet te schokken is Kroetsjefs rede niet in zijn geheel gepubliceerd; men zal geleidelijk kond gaan doen van Stalins wandaden. Ik persoonlijk kan me niet voorstellen dat niet iedereen daar van wist, maar ja, ik ziet hier in Winschoten, niet in Novosibirsk.

Tenslotte nog een verrassend bericht uit Moskou. Het testament van Lenin, die het geluk had zo vroeg te sterven dat hij zich niet meer tot een dictator kon ontwikkelen, zal gepubliceerd worden. Het sensatio-nele hieraan is, hoewel nu volkomen van belang gespeend, dat hij toentertijd aangeraden heeft Stalin als secretaris-generaal van de partij te wippen.

De fouten van het communisme zitten echter dieper dan in de per-soon van de partijleider. Blijkbaar moet er een spanning bestaan tussen dat wat de partij of de staat als rationeel ziet, en dat wat het volk ervan denkt. Wie over het volk beschikt zal eindigen in terreur, wie afscheid neemt van het idee van een rationeel bestuur, zal eindi-gen in chaos. Er is geen formule te geven voor de verhouding tussen democratie en rationaliteit. Ze vallen niet samen, maar sluiten elkaar ook niet uit. Misschien is er een proces gaande waarbij het volk ratio-neler wordt, en dus ook de individuen, waardoor er meer ruimte komt voor democratie. Dat opvoeding en onderwijs in een dergelijk pro-ces een grote rol spelen, spreekt vanzelf.

20 februari 1956

Terwijl er nog miljoenen mensen in Siberische kampen zitten, schijnt in Rusland eindelijk het besef door te dringen dat het zo niet langer kan. Op het Partijcongres in Moskou, dat Paul de Groot van de CPN slechts met de grootste moeite wist te bereiken omdat de Duitse douane hem niet door wilde laten, heeft plaatsvervangend premier Anastas Mikojan Stalins beleid bekritiseerd en het collectief leider-schap elementair voor een proletarische partij genoemd.

De Leninistische normen zouden daarom in korte tijd weer van hoog tot laag in de partij zijn ingevoerd. Hij roemde enige personen die in de jaren 1918 - 1920 deel hadden genomen aan de burgeroorlog en die later, in de jaren dertig, verketterd en ter dood gebracht werden. Commentatoren achten de toespraak een uiting van een proces waar-in de leiders van Rusland afstand nemen van de Stalinistische leerstel-lingen. Op het moment zijn het natuurlijk niet meer dan mooie praat-jes, maar de mogelijkheid van verandering lijkt te worden geschapen.

26 september 1953

Ik had je al gezegd dat er in Rusland een geweldige strijd om de macht zou ontstaan. Zoals altijd gonst het van de geruchten en niemand weet ooit wat waar is en wat niet.
Het is ondertussen wel duidelijk dat Beria afgezet is. Hij schijnt ge-vlucht te zijn, maar het kan ook zijn dat hij ergens gevangen zit. Ik persoonlijk hou het erop dat ze hem gewoon vermoord hebben. Zoals altijd in Rusland gaat het over de vraag wat men met de landbouw aanmoet. Het is ook logisch, want de landbouw produceert de eerste levensbehoeften.
Men heeft al decennia lang geprobeerd de boeren in arbeiders te veranderen door hen te dwingen op collectieve boerderijen te wer-ken. Zonder succes, want een boerderij is geen fabriek. Men kan boeren niet dwingen binnen een bepaalde tijd een bepaald aantal han-delingen te verrichten. Daarnaast kent de landbouw veel seizoens-werk, wat een geregeld werkritme ook niet in de hand werkt: soms is er veel te doen, soms weinig.
Het probleem met een door de staat geleide economie is dat je onaf-hankelijke boeren vastgestelde productienormen moet laten halen. Met terroristische methodes kom je er niet.
In zekere zin moet de boer zijn eigen werk kunnen bepalen. Alleen wanneer men vrijwillig samenwerkt zal zoiets als een collectieve boerderij kunnen bestaan. Maar juist die vrijwilligheid ontbreekt op de kolchoze.
Het schijnt dat Beria dat had ingezien. Hij zou het tekort aan levens-middelen (Rusland kocht dit jaar grote hoeveelheden boter in Austra-lië en Nieuw-Zeeland) hebben willen oplossen door de boeren meer vrijheid te geven.
Zijn belangrijkste tegenstander, Kroetsjev, wil de boeren nog verder in de situatie van arbeiders drukken door hun dorpen samen te voe-gen tot landbouwsteden. Op die manier hoopte hij de natuurlijke orde die door een dorp wordt gevormd, te vervangen door de kunst-matige van een stad.

In een stad maken de persoonlijke relaties van de dorpsbewoner, en de daarbij behorende ondergeschiktheid aan tradities, plaats voor het geïsoleerde leven in een anonieme straat, waar niemand nog weet wat er hem of haar verlangd wordt. In zo'n situatie kan de staat met meer succes zijn wil opleggen.