22 oktober 1956

Het zijn roerige tijden. Na de opstand in Poznan lijkt nu de hele Poolse communistische partij in opstand te zijn gekomen. Tot voor-zitter van de CP is gekozen Wladislaw Gomoelka, die onafhankelijk-heid van Moskou hoog op zijn agenda heeft staan. Kroetsjef, Molotof en andere Russische bonzen waren aanwezig om hun kandidaat maar-schalk Rokossovski, de huidige ministerie van defensie, te steunen, maar ze werden niet tot het congres toegelaten. Een delegatie van afgevaardigden sprak met de Russische delegatie, hoorde de bedrei-gingen aan en liet ze daarna met lege handen gaan.

In zijn rede heeft Gomoelka het beleid van de laatste twaalf jaar afgekraakt: hij pleitte voor een Poolse weg naar het socialisme en stelde dat de opbrengsten van zelfstandige boerderijen veel groter waren dan van staatsbedrijven. Hij sprak met sympathie over de arbeiders die in Poznan in opstand waren gekomen en veroordeelde het gegoochel met statistieken op basis waarvan de regering had aangetoond dat de lonen de laatste zes jaar met 27 % waren gestegen. Hij liet weinig heel van rooskleurige beelden: veel fabrieken liggen stil door gebrek aan grondstoffen; de huisvesting is abominabel en het beleid van de regering had geleid tot de teruggang in de productie van steenkool. Hij kondigde hervormingen van de kieswet aan, waardoor het volk niet alleen zou kunnen kiezen, maar ook gekozen zou kunnen worden.

18 oktober 1956

Gisteren was het Veilig Verkeersdag. Het resultaat: 10 doden, 8 zwaargewonden en talloze lichtgewonden. Niet meer dan anders. En wat is de eerste prijs van de verloting van de nieuwe Winschoter Winkelweek? Een luxe auto.

15 oktober 1956

Terwijl de de-stalinisatie overal doorzet (in Hongarije is in juli Rakosi afgezet, is de in '49 opgehangen Rajk gerehabiliteerd en opnieuw begraven en is oud-premier Nagy die in '55 in ongenade viel opnieuw toegelaten tot de communistische partij), wil Paul de Groot toch graag de kleine Stalin van Nederland blijven. Vanuit de overtuiging dat de geschiedenis de communisten altijd gelijk geeft, wist hij al draaiend Stalin tegelijkertijd te verheerlijken en af te vallen. De taal is geduldig. De mensen gelukkig niet.
Even wat citaten: "Voor ons is Stalin niets anders dan de verper-soonlijking van het Sovjetvolk en het internationale communisme geweest. Wij hebben geen reden om ons verleden te verloochenen. Wij hebben alle reden om daar trots op te zijn en dat zijn we dan ook. De fouten in de Sovjet-Unie, die terecht bekritiseerd zijn, behoren thans tot het verleden. Wij hebben hierover nu voldoende gekriti-seerd en stellen voor er nu een streep onder te zetten. Wij zullen wel voortgaan met de kritische bestudering van allerlei vraagstukken die door het 20-ste congres in de Sovjet-Unie zijn opgeworpen."
De enige conclusie die na zo'n lange periode van Stalinisme kan wor-den getrokken, namelijk dat een volledig gebrek aan democratie leidt tot een steeds waanzinniger wordende dictatuur, wordt door De Groot ontweken, omdat hij alles reduceert tot historische processen. Het leerstuk van het democratisch centralisme kan daarom blijven gelden: "In de discussie hebben sommige partijgenoten foutieve me-ningen naar voren gebracht, die in hoofdzaak neerkwamen op een terugwijken voor de druk van de tegenstanders, een toegeven aan defaitisme en een afbuigen naar sociaal-democratische opvattingen. Wij zulllen deze meningen afwijzen en zullen dat ook ook verder moe-ten doen. ... Degenen die van de marxistisch-leninistische beginselen afgeweken zijn, moeten we helpen die beginselen beter te begrijpen."
En De Groot is niet de enige stalinist. Henk Hoekstra hield een roe-rend pleidooi voor tweerichtingsverkeer in de partij: niet alleen moet het bestuur laten weten wat zij van de leden verlangt, de leden moe-ten ook laten weten wat het bestuur moet doen. Hij vond dat de afde-lingen meer initiatieven zouden moeten kunnen nemen.
Maar ook Hoekstra komt niet verder dan mooie praatjes. Bij de bespreking van de staking in de grafische industrie bleek weer eens dat de communistische partij bestaat uit een merkwaardig soort schoolmeesters die de leden wel eens zullen uitleggen hoe de wereld in elkaar zit. "Er waren arbeiders en ook partijgenoten, die van me-ning waren dat onze krant niet moest verschijnen. In de discussie werd onze krant op 1 hoop gegooid met andere kranten. Buiten be-schouwing werd gelaten dat De Waarheid een onmisbaar wapen is in de handen van de arbeidersklasse." Met zo'n mentaliteit kan de CPN alleen maar ten onder gaan. Hoe belangrijk ze verder ook is om de PvdA aan de linkerkant te houden.

12 oktober 1956

De vooruitgang kan nu eindelijk beginnen: burgemeester Romijn en gemeentesecretaris Egmond hebben hun ruzies bijgelegd. De oud-burgemeester van Haarlemmermeer, Jansonius, heeft als secretaris van een ad-hoc commissie die op verzoek van de gemeenteraad de zaak onderzocht, de twee weer bij elkaar gebracht. De Winschoter Courant prijst geheel ten onrechte deze twee heren ("wij waarderen de geestelijke moed, die beide gerespecteerde mannen thans hebben betoond"), die door hun geruzie blijkbaar het gemeentelijk beleid danig gefrustreerd hebben.

9 oktober 1956

De uitbreiding van Winschoten - 1200 nieuwe woningen in het plan Bovenburen, 400 in het plan St. Vitusholt en in de toekomst ten zuiden van de spoorlijn nog eens een grote nieuwe woonwijk - vraagt om ideeën over de plaats van nieuwe winkels: moeten ze in de woonwijken of moet het centrum beter bereikbaar worden?
Het gemeentebestuur heeft aan deze kwestie een bijeenkomst gewijd waarop verschillende sprekers acte de presence gaven. Op deze bijeenkomst wees de heer Akker erop dat er jaarlijks in Nederland 60.000 woningen bijgebouwd worden. Dat betekent dat er per jaar meer dan 100.000 mensen verhuizen. Omdat de nieuwbouw tegen-woordig gebeurt in de vorm van wijken, en niet in de vorm van losse woningen, vinden deze verhuizingen stootsgewijs plaats. De midden-stand speelt op deze vernieuwingen in door in de nieuwe wijken win-kels te vestigen voor de alledaagse benodigdheden: brood, vlees, kruidenierswaren. Winkels met gebruiksgoederen blijven in het cen-trum. Het is de taak van de gemeente ervoor te zorgen dat het voor winkeliers aantrekkelijk is zich te vestigen in zo'n buurt.
Prof. Bruin kwam met concrete voorstellen: hij vond dat er een klein winkelcentrum moet komen op het punt waar het Zandpad overgaat in de Witte de Withstraat. Hij zag daar ruimte voor 9 bedrijven (buurtwinkels). Ook bij de wijk in St. Vitusholt zou een dergelijke win-kelcentrumpje kunnen komen. Voor de nieuwbouw ten zuiden van het spoor dacht hij aan een iets groter complex.
De voorzitter van Handel en Nijverheid, Brouwer, was het met de sprekers eens, maar hij zag ook toekomst voor het Kolkje: zijns in-ziens zou daar een tweede winkelcentrum kunnen komen. Hij was er overigens tegen dat de gemeente een al te grote vinger in de pot kreeg bij het vaststellen van plaatsen waar winkels zich zouden kun-nen vestigen. Hoe hij zich dat voorstelt is mij niet duidelijk. In een geheel nieuwe woonwijk is geen ruimte voor de bouw van winkels als die niet meteen meegepland worden. Door de snelle groei van de bevolking is geplande woningbouw noodzakelijk, maar de winkelier wil de handen vrij houden en in deze planning niet meegenomen worden. Een onoplosbaar probleem: laten we hopen dat al die prach-tige winkelcentra straks niet leeg staan en iedereen toch naar het centrum moet voor zijn dagelijkse boodschappen.

27 september 1956

Nog een bedrijf komt zich in Winschoten vestigen: de accufabriek Goldstar uit Gouda krijgt ook weer een forse steun van de gemeente. Voor haar wordt voor f 121.000,- een industriehal gebouwd. De huur: f 7.800, - per jaar. Houdt zo'n bedrijf er na vijf jaar mee op, dan staat er een hal die de gemeente dan nog f 80.000,- heeft gekost.

21 augustus 1956

De door bestuurders o zo gewenste industrialisering van Winschoten lijkt nu eindelijk op gang te gaan komen. De Duitse fabrikant van ritssluitingen Opti wil in Winschoten een Nederlandse vestiging bou-wen. Om ze over de streep te trekken gaat de gemeente een industrie-hal bouwen die dan door de fabrikant kan worden gehuurd. Deze hal gaat maar liefst f 190.000,- kosten. Opti huurt die hal voor de duur van vijf jaar à f 12.000,- en heeft daarna het recht nog eens voor vijf jaar te huren. Ze kan ook de grond en het gebouw kopen voor de stichtingskosten min de afschrijving. Dat is nog eens subsidiëring.

Wat krijgt Winschoten daarvoor terug? In eerste instantie enige tien-tallen arbeidsplaatsen, voornamelijk voor vrouwen. Als de fabriek eenmaal draait zullen er meer ploegen ingeschakeld komen. Aan-gezien alle machines en grondstoffen ingevoerd worden levert de fa-briek verder geen arbeidsplaatsen op. En dan is f 190.000 toch wel wat veel.

18 augustus 1956

Niet alleen in het oosten kan men er wat van, ook in het westen weet men politieke tegenstanders aan te pakken.
Al gaat het niet gepaard met moord en doodslag, het is toch raar dat in West-Duitsland de communistische partij verboden wordt. Vol-gens het hof voor grondwetszaken is de partij in strijd met de consti-tutie. De regering had dit hof om een uitspraak verzocht. Direct na het bekend worden van het oordeel werden de in het hele land bureaus van de partij door de politie bezet, net als de burelen van hun krant. Dat zal de communisten bekend voor gekomen zijn. Ruim twintig jaar geleden was hen hetzelfde overkomen.

De afgevaardigden in de parlementen van de deelstaten en de ge-meenteraadsleden, respectievelijk 6 en verscheidene honderden per-sonen, worden gedwongen af te treden. Er zijn 25 communistische leiders gearresteerd, 'uit voorzorg', want ze worden niet in staat van beschuldiging gesteld. Mooie rechtstaat.

2 juli 1956

Als de berichtgevers niet te vertrouwen zijn omdat ze een positie innemen bij de weergave van de feiten, dan verdwijnen de feiten zelf achter de leugens. Zo zouden er volgens de Amerikanen meer dan duizend doden zijn gevallen bij de Poolse opstand van de laatste dagen, terwijl de Poolse regering zegt dat het om 48 slachtoffers gaat. Ook 48 te veel natuurlijk.
Uiteraard zijn de zgn. aanstichters al gearresteerd, maar de premier maakte ook bekend dat de geplande loonsverlagingen toch maar niet doorgaan. Wie zijn er dan eigenlijk de aanstichters?

29 juni 1956

Het blijft rommelen in het oosten. Nu is er een opstand in Polen. Blijkbaar is het volk daar minder overtuigd communist dan de lei-ders.

In Poznan brak onverwacht een staking uit die zich in korte tijd ont-wikkelde tot een betoging van duizenden mensen. Ze protesteerden tegen het lage levenspeil. De gevangenis en verschillende overheids-gebouwen werden aangevallen. Er zijn pantserwagens, tanks en mili-tairen met mitrailleurs op straat en er zijn al verscheidene doden ge-vallen.

Blijkbaar is de wanhoop zo groot dat men ondanks de geringe kans op succes en de risico's toch in opstand durft te komen. Zoals altijd krij-gen buitenlandse imperialisten (bedenk maar wat) de schuld. Dat krijg je als politiek plaats maakt voor bureaucratie.

14 juni 1956

Tweede Kamerverkiezingen. De PvdA is opnieuw de grootste partij van Nederland met 34 van de 100 zetels. De KVP bleef tweede met 33. Drees zal wel weer de nieuwe premier worden. De CPN brokkelt verder af: 4 zetels.

1 juni 1956

Het nieuwe Winschoterdiep is geopend verklaard. Het was natuurlijk al lang open, maar nu is het ook nog eens symbolisch gebeurd door prins Bernhard. Het nieuwe kanaal zal er in elk geval voor zorgen dat het stinkende water van de aardappelmeel- en strokartonindustrie sneller afgevoerd zal kunnen worden. Daarnaast zal er meer zoet water vanuit het IJsselmeer deze kant opkomen, wat weer mogelijk-heden geeft voor waterbeheersing in de landbouw. Tenslotte hoopt men dat de verbreding en verdieping van het kanaal zal leiden tot verdere industrialisering van de provincie Groningen. In het ideale geval zou zich van Zuidbroek tot Groningen 1 lange industriehaven ontwikkelen.

Men is daar al vast op vooruitgelopen door op geschikte plaatsen overtollige grond op te spuiten tot op de hoogte van de kanaaldijk. Verder zijn in Scheemda in Winschoten de havens zo uitgegraven dat de grotere schepen die nu door het Winschoterdiep kunnen ook die havens aan kunnen doen.

Tegelijk met de verbetering van het kanaal is ook de rijksweg Gronin-gen - Winschoten aangelegd, die een sneller autoverkeer tussen beide plaatsen mogelijk maakt. Dertien nieuwe bruggen over het Winscho-terdiep maken het mogelijk alle steden en dorpen ten zuiden van het kanaal, en daar liggen de meeste plaatsen, makkelijk vanaf die weg te bereiken.

5 mei 1956

Midden in Winschoten, tegenover de steenfabriek van Strating, staat de gasfabriek. Daar maken ze stadsgas. Via een ondergronds buizen-stelsel wordt dat gas vervoerd naar de huizen, waar de mensen er op koken en soms hun woning er mee verwarmen. Ik zelf stook met olie, maar gas is natuurlijk handiger.
Als je een oliekachel hebt, moet de olieman regelmatig langskomen met zijn grote auto, nog grotere handschoenen en leren jas om de tank te vullen. Heb je nog een kolenkachel, dan komt de kolenman met zakken kolen op zijn rug. Zwarte Piet is ongetwijfeld van deze nijvere sjouwer afgekeken.
Dat wordt allemaal voorbije tijd, want heel Winschoten gaat over op aardgas. Dat komt straks met grote buizen uit Twente en de Achter-hoek, waar het uit de grond wordt gehaald. Als alles goed functio-neert, wordt de gasfabriek stop gezet en te zijner tijd, denk ik, afge-broken. Het einde van een tijdperk.
Er gaan overigens geruchten dat het aardgas twee keer zo duur is als stadsgas. Daar zou tegenover staan dat je er minder dan de helft van nodig zou hebben om evenveel warmte op te wekken. Uiteindelijk zou het dus goedkoper zijn.

17 maart 1956

Wat iedereen al lang wist, is nu ook doorgedrongen tot de leiders van de Communistische Partij van Rusland. Stalin was geen haar beter dan de ergste der Russische tsaren.

Kroetsjef heeft, op het congres waar ik je onlangs over berichtte, gemeld, dat onder Stalin massamoord en marteling aan de orde van de dag waren. En niet alleen in de jaren dertig. Juist de laatste jaren werd het leven in Rusland beheerst door verdachtmakingen, vrees en terreur.

In een poging de cultus rond Stalin te breken stelde Kroetsjef dat Va-dertje Rusland beheerst werd door een mengsel van vervolgings- en hoogmoedswaanzin. Er volgden wat sappige voorbeelden.

In Stalins tuin stonden talloze borstbeelden van hemzelf en hij keek bij voorkeur naar een film uit 1919 waarin hij zelf voorkomt staande op een pantserwagen terwijl de kogels hem om de oren suizen en hij met een zwaard zwaait. Stalins biografie zou door het staatshoofd zelf nog wat opgefraaid zijn: zo noemt hij zichzelf de 'waarlijke leider van de arbeiders' en 'een verlegen en bescheiden persoon'.

Om het Russische volk niet te schokken is Kroetsjefs rede niet in zijn geheel gepubliceerd; men zal geleidelijk kond gaan doen van Stalins wandaden. Ik persoonlijk kan me niet voorstellen dat niet iedereen daar van wist, maar ja, ik ziet hier in Winschoten, niet in Novosibirsk.

Tenslotte nog een verrassend bericht uit Moskou. Het testament van Lenin, die het geluk had zo vroeg te sterven dat hij zich niet meer tot een dictator kon ontwikkelen, zal gepubliceerd worden. Het sensatio-nele hieraan is, hoewel nu volkomen van belang gespeend, dat hij toentertijd aangeraden heeft Stalin als secretaris-generaal van de partij te wippen.

De fouten van het communisme zitten echter dieper dan in de per-soon van de partijleider. Blijkbaar moet er een spanning bestaan tussen dat wat de partij of de staat als rationeel ziet, en dat wat het volk ervan denkt. Wie over het volk beschikt zal eindigen in terreur, wie afscheid neemt van het idee van een rationeel bestuur, zal eindi-gen in chaos. Er is geen formule te geven voor de verhouding tussen democratie en rationaliteit. Ze vallen niet samen, maar sluiten elkaar ook niet uit. Misschien is er een proces gaande waarbij het volk ratio-neler wordt, en dus ook de individuen, waardoor er meer ruimte komt voor democratie. Dat opvoeding en onderwijs in een dergelijk pro-ces een grote rol spelen, spreekt vanzelf.