21 april 1961

In zekere zin is Adolf Eichmann een exponent van de trias politica. Of beter, gezien het feit dat er geen onafhankelijke rechtspraak was in Nazi-Duitsland, van de duos politica. Ik maak de term maar naar analogie van tria ('drie' in het latijn).

De splitsing van de staat in wetgevende en uitvoerende macht heeft hij in zichzelf gereproduceerd. Wetgeving, in de zin van persoonlijke verantwoording, is voor hem privé. In zijn openbare bestaan behoor-de hij enkel en alleen tot de uitvoerende macht. Daarom is zijn eigen mening over zijn werk voor hem van geen belang: hij hoefde slechts de opdrachten van de wetgever uit te voeren.
Uit alles wat hij tot nu toe tijdens zijn proces heeft gezegd blijkt dat hij opgelucht was niet verantwoordelijk te hoeven zijn voor de gevol-gen van zijn werk. Toen hij van Heydrich hoorde dat Hitler de uit-roeiing van de joden had bevolen, was zijn reactie: "Zo'n wrede oplossing was nooit bij mij opgekomen."
Hij vindt zichzelf geen jodenhater of anti-semiet. Aan de vernietiging van de joden deed hij enkel mee omdat hij gehoorzaam was: "Ik nam onvrijwillig deel aan de door Hitler bevolen uitroeiing der Europese joden. Maar ik heb mijn werk gedaan omdat ik mijn hele leven aan kadaverdiscipline was gewend. (...) Sinds mijn jeugd heb ik geleerd te gehoorzamen. Bij de SS was het gehoorzaamheid zonder voorbe-houd."
Geconfronteerd met het feit dat hij er voor had gezorgd dat de uni-versiteit van Straatsburg voor rassenonderzoek skeletten aangele-verd kreeg uit Auschwitz zegt hij: "Ik zou toch vrij zijn geweest van elke verantwoordelijkheid want krachtens de eed die ik heb afgelegd was ik verplicht mijn plicht te doen en te gehoorzamen."
Eichmann is de uitvoerende macht pur sang. Hij wil niet meer zijn dan een radertje in de machine. Dat is een houding die je in elk staats-apparaat tegenkomt, ook bij ons.
Merkwaardig genoeg kunnen humanistische waarden in een staat alleen stand houden dankzij de kleine corruptie. Alleen als een ambte-naar zijn persoonlijke oordeel over concrete gevallen combineert met de regels die voor algemene gevallen zijn uitgedacht, alleen dan kan er sprake zijn van overheidshandelen dat in overeenstemming is met de menselijke waardigheid.

Dat wil niet zeggen dat alle kleine corruptie goede corruptie is. Maar zonder een dergelijk schemergebied kan geen enkele staat op een menselijke manier functioneren. Kleine corruptie schept binnen de structuren van de staat ruimte voor een menselijke samenleving. En voor de ambtenaar: persoonlijke verantwoording. En daaraan ont-brak het in nazi-Duitsland (en in Stalinistische Rusland).

Iets geheel anders. Een invasie van Cuba is door de troepen van Castro afgeslagen. Kennedy heeft een toespraak gehouden waarin hij stelt dat hij het eiland niet zomaar aan de Russen zal overlaten.

Merkwaardig is dat er op het eiland nog een Amerikaanse marine-basis is. Dat zijn zaken die ik nooit zal begrijpen. Worden wij nu verneukt, en spelen alle grote landen onder één hoedje, of durven de Cubanen die laatste paar Amerikanen niet van het eiland te gooien. Joost mag het weten.

19 april 1961

Nergens heeft de politiek zo zeer de vorm van een klucht als in Zuid-Amerika. Regeringen volgen elkaar in hoog tempo op, de militairen bemoeien zich overal mee, en de mensen zijn arm. Van democratie is geen sprake, zelfs niet in de beperkte mate waarin wij over dat grote goed kunnen beschikken. Want weet wel dat de democratie onze eni-ge garantie is tegen dictators en massamoordenaars.
Ook op Cuba, vroeger de zoveelste staat van de V.S. (bij wijze van spreken dan) heeft een aantal jaren geleden de ene mafkees de andere vervangen. Batista ging, Castro kwam. Maar Castro onderscheidt zich van de andere Zuid-Amerikanen door zijn goede banden met de Rus-sen. Dat maakt hem gevaarlijk, want Cuba ligt nou niet echt ver van het Amerikaanse vaste land.

Dit alles valt in principe natuurlijk binnen het bekende koude oorlog schema waar ik zo min mogelijk over schrijven wil (want oninteres-sant), maar nu zijn de Amerikanen bezig met een poging Cuba te ver-overen. Zij laten het vuile werk opknappen door Cubaanse ballingen: degenen die voor Castro zijn gevlucht. Er zijn geruchten over steun door de Amerikaanse luchtmacht en marine; aan de andere kant zou het Castro-bewind Russische tanks en Mig-vliegtuigen tot zijn be-schikking hebben. Tot nog toe hebben de Amerikanen alleen maar confrontaties met de Russen gehad buiten het eigen continent: in Europa, Azië en Afrika. Deze keer is het aan de voordeur.

Het hoeft niet met een sisser af te lopen: Kennedy is jong, dus on-ervaren, en kan rare sprongen maken. Aan de andere kant: Kennedy is jong en heeft nog iets om voor te leven. Laten we hopen dat ze hun hoofd koel houden en niet met atoombommen gaan smijten.

In al die somberheid is er één lichtpuntje: de nieuwe baas van de NAVO, D.U. Stikker (64), komt uit Winschoten. Dat staat toch garant voor een nuchtere benadering.

14 april 1961

Youri Gagarin heeft verteld over zijn reis door de ruimte. Hij had vanuit zijn voertuig de door de zon verlichte kant van de aarde heel goed kunnen zien. De continenten, eilanden, grote rivieren en water-vlakten waren eenvoudig waar te nemen. Boven Rusland had hij zelfs weilanden van bouwland kunnen onderscheiden. Dit natuurlijk dank-zij de grootte van de kolchozen.
De maan had hij niet gezien, maar wel had hij geconstateerd dat de zon en de sterren veel helderder waren dan op aarde. De gewichtloos-heid die in het heelal heerst had hem geen problemen bezorgd. Hij kon zich juist heel eenvoudig bewegen omdat armen en benen niets wogen. Losse voorwerpen zweefden door de cabine en hij hing zelf ook in de lucht. In die toestand was hij nog in staat geweest aanteke-ningen te maken in zijn notitieboekje. Ook met eten en drinken had hij niet veel moeite gehad.

Hoe hij de start heeft ervaren vertelde hij niet, maar ik kan me voor-stellen dat je zo ongeveer plat gedrukt wordt door de enorme versnel-ling die de raket nodig heeft om de aarde te verlaten. Gagarin juichte natuurlijk het vaderland toe, maar zei ook dat er in de ruimte ruimte genoeg was voor iedereen. Laten we hopen dat het zo is.

13 april 1961

Terwijl Winschoten 35 woningwetwoningen toegewezen heeft gekre-gen en het proces tegen Adolf Eichmann begonnen is, hebben de Russen Youri Gagarin (27) de kosmos ingeschoten. Werner von Braun is spinnijdig: volgens hem hadden ze het al alleen maar gedaan om indruk te maken op de Afrikaanse landen. Kennedy, de nieuwe Amerikaanse president, was iets rustiger en feliciteerde de Russen.

Gagarin heeft 1 rondje om de aarde gemaakt en is daarna veilig ge-land. Zijn commentaar gedurende de vlucht was zakelijk, maar daar-door juist ontroerend. Vlak voordat de 'Wostok' in zijn baan om de aarde zou komen, merkte hij op dat de aarde in nevel gehuld was. Boven Zuid-Amerika aangekomen voelde hij zich naar eigen zeggen goed. Hij vloog toen op een hoogte van 200 km met een snelheid van 8 km per seconde. "Ik kijk naar de aarde. Het zicht is goed. Ik kan u goed verstaan. (...) Ik kan alles zien. Sommige stukken gaan schuil achter stapelwolken. (...) Ik vlieg verder. Alles is normaal. Alles functioneert goed. Ik ga voort op mijn weg. (...) Ik voel me goed en vrolijk. De vlucht gaat door. Alles gaat goed. De machine werkt normaal." Dat zijn de mededelingen van de eerste mens die de aarde vanuit het heelal heeft gezien. Er valt niets aan toe te voegen, lijkt mij.

18 maart 1961

Nozems. Ze duiken overal op en de sociologen hebben er zich en masse op gestort. Het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Weten-schappen heeft een conferentie gewijd aan deze onbewuste revolu-tionairen.

Mr. dr. P.H. de Vries, secretaris van de Stichting Evangelisch Herstel en Opbouw, heeft op die conferentie weer eens laten zien waar het in Nederland allemaal om draait: de middelmaat. De nozem verdomt om aan dat spel mee te doen. Hij geeft zijn geld uit voor zijn of haar eigen genoegen (er zijn ook meisjes-nozems): kleding, motoren (zul-len wel brommers zijn), de kapper wordt door een deel van de meis-jes twee keer per week bezocht. Dat laatste geldt natuurlijk alleen voor de werkende jeugd (ze geven dus hun eigen geld uit), maar ook de jongens en meisjes die nog op school zitten geven hun zakgeld uit aan kleding en brommers.
Gelukkig, ik parafraseer nog steeds, zijn er twee soorten nozems: de weekendnozem en de ook-door-de-week-nozem. De eerste is in prin-cipe een keurig mens, maar op zaterdagavond verandert hij of zij in een nozem. Op zondagmorgen is dat echter weer voorbij. Met die kinderen zal het wel goed komen. De full-time nozems zijn echter andere koek: zij lopen ook door de week in opvallende kleding en zullen zich tot criminelen ontwikkelen. Het zijn "jongens van de vlak-te". Ze zijn afkomstig uit de ongeschoolde arbeidersklasse. Volgens mr. dr. De Vries zijn deze nozems niet in staat tot abstract denken, niet tot rederen, ja soms zelfs helemaal niet tot enige vorm van denk-arbeid. Men heeft ze op school met veel moeite rekenen, lezen en schrijven geleerd, maar het niveau van het denken hebben ze niet bereikt. Exacte kennis hebben nozems al helemaal niet. Kortom: een soort Neanderthalers.
Na deze zogenaamde beschrijving komt De Vries met een hele serie verwijten die mijns inziens een veel betere beschrijving van het fenomeen vormen. Nozems zijn nihilistisch, anti-clericaal, hebben een gebrek aan manieren, smaak en persoonlijkheid en hangen geen enkele ideologie of religieuze overtuiging aan. Daardoor assimileren ze niet en blijven ze buiten de maatschappij staan.

Vanuit die positie, dat is mijn analyse, hebben ze een visie op de samenleving die de waarheid na aan de huid ligt. De economie wil hen niet, dus hoeven ze de economie niet. De voortdurende dreiging van een atoomoorlog geeft hen de gedachte dat het er allemaal niet zo-veel toe doet. Een nozem protesteert door zijn of haar gedrag, kle-ding en gewoonten tegen een maatschappij die niets te bieden heeft. Daar helpen ook mooie praatjes over de rol van ouders, opvoeders, clubhuizen en over het brengen van offers echt niet tegen.

9 maart 1961

De smog van Londen, waarbij duizenden mensen om het leven kwa-men door luchtvervuiling, kunnen wij hier ook verwachten.
Van wie horen we dat? Niet van de inspectie van de Volksgezondheid. Nee, het moet komen van de mensen die denken geld te verliezen als de vervuiling zo doorgaat. De boeren.

Het Landbouwschap stelt dat het agrarische bedrijf grote schade ondervindt van giftige stoffen en van stof- en roetdeeltjes in de lucht. Ook wordt, aldus het Landbouwschap, de geestelijke en lichamelijke volksgezondheid ernstig bedreigd door de gevolgen van de steeds verder gaande industrialisatie. Aangezien er geen wetgeving is om de vervuiling aan banden te leggen, stellen de boeren voor de hinderwet zo te wijzigen dat op korte termijn ingrijpen mogelijk wordt.

Wat ik mij afvraag: wie zal het schoonmaken en schoonhouden (!) betalen? Wij soms?

1 maart 1961

In het kader van het werkgelegenheidsbeleid wil de regering het hypotheekkantoor in Winschoten sluiten en het personeel overplaat-sen naar Groningen. Het argument is dat het kantoor te klein is. Met dat kantoor verdwijnt tegelijkertijd het kantoor der registratie en suc-cessie.
Het argument dat de staatssecretaris gebruikt is te belachelijk voor woorden. Er is op het kantoor zoveel werk dat ambtenaren uit Gro-ningen hier gedetacheerd zijn omdat de twintig man personeel de za-ken anders niet af kunnen handelen. Het gebouw zelf is zeker niet te klein, want een deel ervan wordt onderverhuurd. Ook uit het oog-punt van kostenbeheersing is het een merkwaardig besluit omdat de verhuizing een kostbare verbouwing van het kantoor in Groningen noodzakelijk maakt.

De enige logica die ik achter het beleid kan ontdekken is centralise-ring. Dat dat duur is en ten koste gaat van de regio's is blijkbaar van ondergeschikt belang.

23 februari 1961

Gedeputeerde Staten van Groningen hebben geen goedkeuring ver-leend aan het plan de Venne door te breken naar de Emmastraat. Misschien blijft het hart van Winschoten dan toch nog gespaard. De gemeente gaat in beroep bij de Kroon.
Een minder belangrijk item van de gemeenteraadsvergadering was de naam van de rotonde die in de plaats van het kolkje is gekomen (aan het begin van Langestraat, Venne en Engelstilstraat). Het wordt Ol-dambtplein. Erg origineel.

23 februari 1961

Televisie is niet alleen duur in de aanschaf, maar ook in de productie. Toch hebben al 800.000 mensen in Nederland een t.v. Zij konden onlangs kijken naar de duurste televisieproductie ooit gemaakt in Ne-derland: de VARA zond de Dreigroschenoper uit met in de hoofdrol Joop Doderer. De vraag is natuurlijk - je woont in Nederland of je woont er niet - wie gaat dat betalen?
De regering stelt voor reclame toe te laten op de t.v. Dit vanuit de gedachte dat reclame van grote betekenis is voor het economisch leven. Een weinig krachtig argument. Blijkbaar is goed dat wat goed is voor de economie.
Men stelt het zich als volgt voor. Er komt een afzonderlijk zendernet, met afzonderlijke programma's. Een nog onbekende organisatie zal de programma's op deze zender mogen gaan maken; dat kan de NTS zijn, maar ook andere concessionairs zijn mogelijk.
Deze concessionair zal rekening moeten houden met de culturele taak van de tv. Een door de overheid te benoemen lichaam zal daar zal toezicht op houden. Deze organisatie moet ook de reclame-boodschappen zelf in de gaten houden. Reclame mag niet meer dan 10 % van de zendtijd in beslag nemen. Tenslotte wil men dat de winst ten goede komt aan het hele televisiebestel.
Het klinkt allemaal mooi en aardig, maar reclame op de t.v. is toch wel wat anders dan in de krant of in tijdschriften. Daar sla je de adver-tenties gewoon over; bij de t.v. zal dat niet zo makkelijk gaan. Je moet dan naar het apparaat toelopen en overschakelen naar een andere zender. Maar je weet natuurlijk niet wanneer de reclame afgelopen is, zodat je te laat terugschakelt. Het resultaat zal zijn dat je gedwongen wordt advertenties in je op te nemen.

11 februari 1961

Ik kan niet kiezen. Moet ik nou eerst vertellen over het begin van het heelal, of eerst over het aantal in Winschoten te bouwen woningen? Ze hebben namelijk ontdekt - of is het bedacht? - dat het heelal met een explosie is ontstaan. Hoezo onstaan, denk ik dan. Wat is er dan geëxplodeerd? Er moet toch eerst iets zijn voordat het kan ontploffen. Maar als dat zo is, dan kan toen het heelal niet ontstaan zijn. Dus toch maar eerst de woningbouw.
De provincie Groningen heeft van de regering maar weinig bouwvolu-me toegewezen gekregen: 1070 woningwetwoningen en 1030 premie-woningen. In totaal dus 2100, wat op 67.500 voor heel Nederland niet veel is (iets meer dan 3 %). Als je dan ook nog ziet dat 560 van die woningen bestemd zijn om krotten te vervangen, dus geen nieuwe woonruimte scheppen, dan blijven er eigenlijk maar 1540 nieuw-bouwwoningen over. Winschoten heeft daarvan 29 gekregen, waar-van 24 (!) ter vervanging van 'onbewoonbaar verklaarde woningen'.
In voorgaande jaren waren die cijfers 50 (waarvan 6 ter vervanging) en 30 (11 ter vervanging). Dus royaal is het kabinet voor ons bepaald niet geweest. In reactie op dit soort praktijken heeft de Winschoter Industrie-Woningbouw besloten op korte termijn 160 woningen te bouwen. Op die manier komt er tenminste schot in de zaak.
Het heelal. Wat hebben ze nu ontdekt? Met behulp van radiotelesco-pen, dat zijn telescopen die niet het licht bekijken maar naar geluid luisteren, heeft men vastgesteld dat alle sterrenstelsels zich naar de buitenste rand van het heelal bewegen. Als je dan teruggaat in de tijd, hebben de stelsels, althans volgens de theorie, een gemeenschap-pelijk beginpunt gehad. Dat punt ligt miljoenen jaren in het verleden. Men denkt dat een explosie het begin is geweest omdat de stelsels met grote snelheid van het centrum af bewegen; en des te meer naar de rand, des te groter de snelheid. De stelsels die het verst weg zijn, bewegen bijna met de snelheid van het licht. Die hebben dus blijkbaar de grootste klap gekregen. Omdat het heelal door de uitdijing blijft groeien, verwacht men dat het in de toekomst zo groot zal worden dat het uiteen zal scheuren. Erg veel zorgen hoef we ons daar overi-gens niet over te maken: het gebeurt pas over honderden miljoenen jaren.

26 januari 1961

Men heeft blijkbaar nog niet zijn bekomst van de pogingen de ver-makelijkheidsbelasting voor bioscopen te verlagen. Deze keer ging de gemeenteraad, op verzoek van de bioscoopexploitanten, opnieuw accoord met een dergelijke verlaging. Om de begroting wat te ontzien geldt de verlaging deze keer alleen voor cultureel gekeurde films.
Er waren nog wat andere puntjes in de gemeenteraad die aandacht vereisen: de muziekschool en de vuilnisemmers. Wat in het werke-lijke leven gaat het vaak om de details.
De muziekschool wordt een gezamenlijk project van de gemeenten Beerta, Finsterwolde, Midwolda, Nieuweschans, Nieuwolda, Oude Pekela, Scheemda, Wedde en Winschoten. Al deze gemeenten gaan de muziekschool subsidiëren. De docenten krijgen op deze manier de ambtenarenstatus en het voorlopige bestuur de zekerheid dat het geld voor de organisatie er komt. Bovendien wil men vastleggen dat gemeenten zich niet zonder meer uit het bestuur van de muziek-school kunnen terugtrekken en op die manier de andere gemeenten kunnen opzadelen met de kosten. Met dat voorstel is de gemeente-raad hier accoord gegaan.
De vuilnisbakken. Men schat dat die ongeveer 10 jaar mee gaan. De vorige lading was gratis ter beschikking gesteld van de bevolking, maar nu wil de gemeente er toch geld voor zien. De precieze invulling van die wens had natuurlijk weer veel voeten in aarde. B&W stelden voor dat bij vervanging f 2,50 zou moeten worden betaald; wanneer de emmer aan vervanging toe is voor dat de tien jaar zijn verstreken zou bovendien per jaar f 1,- extra op tafel moeten komen. Op die manier wil men stimuleren dat men zuinig is op zijn bak.

De CPN bij monde van de heer Striezenau zag er een verkapte ver-hoging van de reinigingsrechten in. Hij stelde voor de vergoeding van f 2,50 te vervangen door een waarborgsom van dezelfde grootte. Als de emmer na tien jaar versleten is, wat bij normaal gebruik valt te verwachten, dan krijgt men zonder verdere kosten een nieuw exem-plaar. De beslissing erover is niet gevallen: de zaak ligt nu bij een commissie.

3 januari 1960

Het afgetreden kabinet had nog een verrassing voor ons: het is weer aangetreden. De Gaay-Fortman heeft de A.R.-fractie en minister Van Aartsen zo ver gekregen dat ze accoord gaan met een verhoging van het aantal premie- en woningwetwoningen met 2500, in plaats van 5000. Er worden nu dus in totaal 67.500 woningen gebouwd. Geweldig, die politiek!

23 december 1960

Het kabinet had nog een mooie kerstverrassing voor ons: het is afge-treden. Anderhalf jaar heeft De Quay er gezeten als minister-presi-dent.
Minister Van Aartsen wilde niet instemmen met een motie waarin het aantal premie- en woningwetwoningen werd verhoogd van 65.000 naar 70.000. De motie was van regeringspartij A.R. en werd behalve door de oppositie ook ondersteund door de C.H.U. die eveneens in de regering zit.
Van Aartsen hield zijn poot stijf omdat hij vreest dat door grootse bouwplannen de prijzen van huizen en dus van huren omhoog zullen schieten. Er zal immers door dezelfde bedrijven met dezelfde hoe-veelheid arbeidskrachten meer gebouwd moeten worden. Voeg daar-aan toe dat in de vrije sector ook veel gebouwd wordt en het risico is te groot dat volkshuisvesting niet meer te betalen zal zijn. Daar zullen juist de huurders van de goedkope huurwoningen het slachtoffer van worden. Dat zijn beleid de woningnood niet snel oplost beschouwt Van Aartsen als de prijs die betaald moet worden voor de lagere kosten.

Burger van de PvdA strooide wat zout in de wond door voor de VARA-microfoon te verklaren dat het experiment met een buitenpar-lementair kabinet, want zo was het kabinet De Quay anderhalf jaar geleden gepresenteerd, mislukt was. Zo houdt Burger het gezellig.

21 december 1960

Hij heeft er geen spijt van. Volgens Eichmann is spijt is iets voor kinderen. Ik weet niet of dat klopt, maar in het licht van zijn misdaad is het al of niet hebben van spijt nauwelijks van belang. Hoe kun je spijt hebben over de moord op 6 miljoen mensen? Het woord 'spijt' kan toch nooit de enormiteit van deze misdaad omvatten!
De lange arm van de Israëlische geheime dienst heeft de man opge-pakt in Argentinië, waar nog wel veel meer nazi's zullen zitten. De joodse staat heeft de doodstraf niet afgeschaft, omdat men de moge-lijkheid van vergelding op oorlogsmisdadigers open wilde houden. Eichmann wordt dus opgehangen. Maar voor die tijd gunt hij ons nog een blik in zijn merkwaardige, typisch Duitse (?), denkwereld.
De moord op de joden had hij enkel en alleen georganiseerd omdat hij bevel daartoe had gekregen van zijn superieuren. Hij nam enige afstand van zijn handelen, maar niet omdat hij tot inzicht was geko-men in de misdadigheid van zijn handelen, integendeel. In zijn ogen bestaat de beoordeling van zijn handelen als misdadig alleen omdat Duitsland de oorlog verloren heeft.
Hij beschouwt zichzelf niet meer als nazi, maar hij heeft er ook nog geen afstand van genomen. "Ik geloof niet meer dat ik datgene zal aanhangen wat ik heb aangehangen."
Op een manier die voor ons niet begrijpelijk is scheidt Eichmann zijn eigen gedrag van zijn mening daarover. Hij doet alsof het aanhangen van het nazidom een gebeurtenis is die je overkomt, waar je niet verantwoordelijk voor bent. Blijkbaar heeft hij na de oorlog geleerd dat dat een niet geheel juiste voorstelling van zaken is. "Ik moest bevelen uitvoeren. Wanneer het mijn taak was geweest dergelijke bevelen te geven, had ik het niet gedaan". Moreel corrupt, dat is het woord.